Przepisy prawne / Dotyczące przestępstw przeciwko rodzimym i obcym gatunkom dzikiej fauny i flory

Chcąc powstrzymać nadmierną eksploatację dzikiej fauny i flory, oraz zapobiec jej niebezpiecznym skutkom dla przetrwania wielu gatunków, ponad 160 państw, wśród nich Polska, zostało stroną Konwencji Waszyngtońskiej (CITES). Tekst Konwencji został ogłoszony w Dz. U. 91.27.112 i 113.
Stronami Konwencji Waszyngtońskiej mogą być tylko państwa. Wspólnota Europejska pierwotnie wprowadziła do swojego porządku prawnego postanowienia Konwencji w Rozporządzeniu 3626/82, które weszło w życie 1 stycznia 1984 roku. Po dwudziestu latach unijne regulacje w przedmiocie handlu zagrożoną fauną i florą są w wielu dziedzinach bardziej rygorystyczne od zapisów Konwencji, ale jednocześnie w wielu przypadkach korespondują i odsyłają do jej postanowień oraz decyzji Konferencji Stron Konwencji.

Stosownie do art. 249 akapit 2 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską: "Rozporządzenie ma zasięg ogólny. Wiąże w całości i jest bezpośrednio stosowane we wszystkich Państwach Członkowskich". Jak wynika z przytoczonego określenia, rozporządzenia mają najszerszy zakres obowiązywania, tak pod względem geograficznym, jak i podmiotowym. Adresatami ich norm są nie tylko wszystkie państwa członkowskie, ale i jednostki (osoby fizyczne i prawne). Rozporządzenia wspólnotowe są niekiedy porównywane do ustaw w krajowych porządkach prawnych. Normy rozporządzeń obowiązują i są stosowane bezpośrednio, bez potrzeby ich transponowania do krajowych porządków prawnych. W praktyce państwa członkowskie wprowadzają do krajowych aktów prawnych przepisy kompetencyjne, instytucjonalne, a także uzupełniające, które nawiązują do właściwych przepisów rozporządzeń wspólnotowych i umożliwiają ich skuteczne stosowanie.

Od 1 maja 2004 roku w Polsce obowiązuje także bezpośrednio prawo Unii Europejskiej, które w niektórych aspektach zaostrza przepisy Konwencji. Bezpośrednie zastosowanie znajdują odpowiednie przepisy prawa wspólnotowego (Rozporządzenia w sprawie CITES) :

Rozporządzenie Rady WE 338/97 w sprawie ochrony gatunków dzikiej fauny i flory poprzez regulację obrotu nimi. Stanowi ono główny akt regulujący przedmiotową materię.

Rozporządzenia Komisji WE zmieniające Rozporządzenie 338/97 (Rozp. 1497/2003 i 834/2004):

z dnia 28 kwietnia 2004 r. zmieniające rozporządzenie Rady (WE) nr 338/97 w sprawie ochrony gatunków dzikiej fauny i flory w drodze regulacji handlu nimi
Pobierz plik PDF [ 133 kB ]

zgodnie z którym Aneksy A-D do Rozporządzenia (WE) nr 338/97 (aneksy te zawierają listy gatunków chronionych) oraz uwagi w sprawie wykładni tych aneksów zastępuje się tekstem znajdującym się w aneksie do niniejszego Rozporządzenia.

z dnia 9 sierpnia 2005 r. zmieniające rozporządzenie Rady (WE) nr 338/97 w sprawie ochrony gatunków dzikiej fauny i flory w drodze regulacji handlu nimi
Pobierz plik PDF [ 306 kB ]

ustanawiające szczegółowe zasady odnośnie implementacji Rozporządzenia Rady 338/97. Aneksy do Rozporządzenia 1808/2001 zawierają wzory zezwoleń, świadectw oraz zgłoszeń importowych, a także instrukcje i wyjaśnienia do nich. Są to kluczowe dokumenty w omawianym systemie prawnym. Zaznajomienie się z nimi jest konieczne, w celu zrozumienia całego mechanizmu kontroli.

z dnia 4 maja 2006 r. ustanawiające przepisy wykonawcze do rozporządzenia Rady (WE) nr 338/97 w sprawie ochrony gatunków dzikiej fauny i flory w drodze regulacji handlu nimi (w miejsce Rozporządzenia Komisji (WE) Nr 1808/2001)
Pobierz plik PDF [ 1.4 MB ]

(OJ L 51, 26 II 2003) wstrzymujące wprowadzanie do Wspólnoty określonych gatunków dzikiej fauny i flory;
Pobierz plik PDF [ 207 kB ]

z dnia 14 lutego 2005 r. zawiesza wprowadzanie do Wspólnoty określonych gatunków fauny i flory (z określonych państw lub państwa pochodzenia, albo ze wszystkich państw). W stosunku do tych okazów Państwa Członkowskie odmawiają wydawania zezwoleń importowych.

z dnia 19 kwietnia 2006 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 349/2003 zawieszające wprowadzanie do Wspólnoty okazów niektórych gatunków dzikiej fauny i flory
Pobierz plik PDF [ 112 kB ]

Ustawa o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r.
W ramach konieczności dostosowania polskiego porządku prawnego do wymogów unijnych w nowej Ustawie o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 wprowadzono rozwiązania (obejmujące adekwatne sankcje karne), które powinny umożliwić skuteczniejszą kontrolę obrotu gatunkami zagrożonymi wyginięciem. Ponadto przepisy prawa krajowego chronią rodzime gatunki dzikiej fauny i flory.

Przepisy Ustawy o ochronie przyrody korespondują w odpowiednim zakresie z rozporządzeniami wspólnotowymi regulującymi handel gatunkami zagrożonymi wyginięciem i na gruncie prawa polskiego ustanawiają sankcje karne za naruszenia reglamentacji w obrocie tymi gatunkami, ustanowionymi przez wymienione wyżej rozporządzenia UE.

Główny przepis Ustawy o ochronie przyrody, sankcjonujący częściowo katalog naruszeń z art. 16 Rozporządzenia 338/97, to art. 128. Przewiduje on karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 między innymi za nielegalne wprowadzanie do Wspólnoty Europejskiej (np. bez wymaganych zezwoleń lub zgłoszeń) okazów gatunków podlegających ograniczeniom, a także za czynności handlowe na rynku wewnętrznym pozostające w sprzeczności z właściwymi przepisami prawa Unii Europejskiej, czyli np. kupno lub sprzedaż okazów z Aneksu A lub B bez możliwości udowodnienia legalności ich pochodzenia.

Co więcej przepisy nowej Ustawy o ochronie przyrody nakładają na podmioty gospodarcze zajmujące się handlem zwierzętami zagrożonymi wyginięciem obowiązek posiadania i przekazywania nabywcy dokumentacji potwierdzającej legalność pochodzenia okazu. Kopie dokumentów oryginalnych muszą być w ściśle określony sposób poświadczane. Naruszenie tego przepisu (czyli nieposiadanie lub nieprzekazanie dokumentacji) zagrożone jest karą aresztu lub grzywny (art. 131 pkt 1 Ustawy o ochronie przyrody). Mimo że rozwiązanie to wykracza poza wymogi przewidziane w prawie wspólnotowym, jest ono jednak mocno zalecane w wykładni Komisji Europejskiej, szczególnie ze względu na istotę tego typu dokumentacji w ewentualnych postępowaniach karnych.

Nowe przepisy utrzymują obowiązek rejestracji chronionych zwierząt po ich zakupie. Nabywca zwierzęcia (ssaki, ptaki, gady, płazy objęte ochroną na podstawie przepisów UE) ma obowiązek zarejestrowania go w starostwie powiatowym, dołączając do wniosku kopię dokumentu, który otrzymał w sklepie lub od hodowcy.

Niektóre z czynów, do których karania zostały zobowiązane państwa członkowskie na podstawie art. 16 Rozporządzenia 338/97 sankcjonowane są także w innych ustawach.

Art. 35, 37 i 37b Ustawy o ochronie zwierząt z dnia 21 sierpnia 1997 r. przewidują odpowiedzialność za niewłaściwe postępowanie z żywymi zwierzętami, w tym wysyłkę żywych okazów bez poczynienia odpowiednich przygotowań, mających na celu zmniejszenie ryzyka uszkodzenia, szkody dla zdrowia lub okrutnego traktowania (art. 16 ust.1 pkt (f) Rozporządzenia 338/97).
W rozdziale XXII ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny zawarte są przepisy (art. 181 - 188) mające na celu prawnokarną ochronę środowiska oraz chronionych gatunków roślin i zwierząt. Art. 270 i 272 Kodeksu Karnego będą znajdowały zastosowanie w przypadku przestępstw przeciwko wiarygodności dokumentów przewidzianych w Art. 16 ust. 1 pkt (a), (c),(d),(e), (l) Rozporządzenia 338/97.